Hướng dẫn phòng, chẩn đoán và xử trí phản vệ theo Thông tư 51/2017/TT-BYT ban hành ngày 29/12/2017 là nội dung chuyên môn quan trọng được Bộ Y tế quy định nhằm thống nhất quy trình nhận biết, cấp cứu và phòng ngừa phản vệ tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh. Phản vệ là phản ứng dị ứng cấp tính nguy hiểm, có thể diễn tiến rất nhanh và gây tử vong nếu không được xử trí kịp thời bằng Adrenaline.
Thông tư 51/2017/TT-BYT đã hướng dẫn chi tiết về phân độ phản vệ, tiêu chuẩn chẩn đoán, nguyên tắc xử trí cấp cứu, sử dụng thuốc chống sốc phản vệ cũng như trách nhiệm của cơ sở y tế trong việc chuẩn bị nhân lực, trang thiết bị và hộp chống sốc để bảo đảm an toàn cho người bệnh.
Tóm tắt nội dung
- Phản vệ là gì?
- Nguyên nhân thường gặp gây phản vệ
- Các mức độ phản vệ theo hướng dẫn chuyên môn
- Dấu hiệu nhận biết phản vệ
- Nguyên tắc xử trí phản vệ
- Adrenaline – Thuốc quan trọng nhất trong xử trí phản vệ
- Các biện pháp hỗ trợ trong xử trí phản vệ
- Hướng dẫn phòng ngừa phản vệ tại cơ sở khám chữa bệnh
- Trách nhiệm của cơ sở khám chữa bệnh
- Một số sai sót thường gặp khi xử trí phản vệ
- Vai trò của quản lý pháp chế y tế trong kiểm soát phản vệ
Phản vệ là gì?
Phản vệ là tình trạng dị ứng nghiêm trọng, xảy ra nhanh chóng sau khi cơ thể tiếp xúc với dị nguyên như thuốc, thực phẩm, hóa chất, nọc côn trùng hoặc các tác nhân khác. Đây là một cấp cứu y khoa nguy hiểm, có thể dẫn đến suy hô hấp, tụt huyết áp, ngừng tuần hoàn và tử vong nếu không được xử trí kịp thời.
Theo hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế, phản vệ có thể xuất hiện trong vài giây đến vài giờ sau tiếp xúc với dị nguyên. Đặc biệt, phản vệ có thể xảy ra ở mọi cơ sở khám chữa bệnh, từ bệnh viện, phòng khám chuyên khoa đến cơ sở thẩm mỹ, nha khoa hay tiêm truyền điều trị.
Việc nắm rõ hướng dẫn phòng, chẩn đoán và xử trí phản vệ là yêu cầu bắt buộc đối với nhân viên y tế nhằm bảo đảm an toàn cho người bệnh và tuân thủ đúng quy định pháp luật trong hoạt động khám bệnh, chữa bệnh.
Nguyên nhân thường gặp gây phản vệ
Phản vệ có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra. Trong thực tế lâm sàng, các nhóm nguyên nhân phổ biến bao gồm:
Thuốc
Thuốc là nguyên nhân hàng đầu gây phản vệ trong cơ sở y tế. Một số nhóm thuốc thường gặp gồm:
- Kháng sinh
- Thuốc giảm đau chống viêm
- Thuốc gây tê
- Thuốc cản quang
- Vaccine và sinh phẩm
- Thuốc gây mê
- Thuốc tiêm truyền
Nguy cơ phản vệ tăng cao khi sử dụng thuốc đường tiêm, đặc biệt là tiêm tĩnh mạch.
Thực phẩm
Các loại thực phẩm dễ gây dị ứng gồm:
- Hải sản
- Đậu phộng
- Trứng
- Sữa
- Các loại hạt
Nọc côn trùng
Ong, kiến, bọ hoặc các côn trùng có nọc độc đều có thể gây phản vệ nặng.
Các yếu tố khác
- Latex
- Hóa chất
- Mỹ phẩm
- Chất bảo quản
- Dị nguyên không xác định
Trong nhiều trường hợp, phản vệ xuất hiện ngay cả khi người bệnh chưa từng có tiền sử dị ứng trước đó.
Các mức độ phản vệ theo hướng dẫn chuyên môn
Việc phân độ phản vệ giúp nhân viên y tế đánh giá nhanh mức độ nguy hiểm để xử trí phù hợp.
Phản vệ độ 1
Người bệnh có biểu hiện nhẹ ở da và niêm mạc như:
- Mày đay
- Ngứa
- Ban đỏ
- Phù nhẹ
Giai đoạn này chưa ảnh hưởng đến hô hấp và tuần hoàn.
Phản vệ độ 2
Xuất hiện từ hai cơ quan trở lên với các triệu chứng:
- Khó thở nhẹ
- Đau bụng
- Buồn nôn
- Nôn
- Chóng mặt
- Mạch nhanh
Phản vệ độ 3
Là tình trạng nặng, có nguy cơ đe dọa tính mạng:
- Khó thở nhiều
- Co thắt phế quản
- Tím tái
- Tụt huyết áp
- Rối loạn ý thức
Phản vệ độ 4
Mức độ nguy kịch:
- Ngừng tuần hoàn
- Ngừng hô hấp
Người bệnh cần được cấp cứu hồi sinh tim phổi ngay lập tức.
Dấu hiệu nhận biết phản vệ
Phản vệ thường diễn tiến nhanh, biểu hiện đa dạng và có thể thay đổi giữa các bệnh nhân. Các dấu hiệu thường gặp gồm:
Triệu chứng ngoài da
- Mề đay
- Ngứa
- Ban đỏ
- Phù môi
- Phù mí mắt
- Phù lưỡi
Triệu chứng hô hấp
- Khó thở
- Thở rít
- Co kéo cơ hô hấp
- Khàn tiếng
- Co thắt phế quản
Triệu chứng tim mạch
- Tụt huyết áp
- Mạch nhanh nhỏ
- Choáng
- Ngất
Triệu chứng tiêu hóa
- Đau bụng
- Tiêu chảy
- Buồn nôn
- Nôn
Triệu chứng thần kinh
- Lo lắng
- Kích thích
- Lơ mơ
- Rối loạn ý thức
Trong thực tế, có nhiều trường hợp phản vệ không xuất hiện biểu hiện ngoài da nên dễ bị bỏ sót chẩn đoán.
Nguyên tắc xử trí phản vệ
Theo hướng dẫn chuyên môn hiện hành, phản vệ phải được xử trí khẩn cấp ngay tại chỗ theo nguyên tắc:
- Phát hiện sớm
- Xử trí ngay lập tức
- Ưu tiên sử dụng Adrenaline
- Theo dõi liên tục
- Chuẩn bị hồi sức tích cực khi cần
Điều quan trọng là không chờ đủ triệu chứng mới xử trí vì phản vệ có thể tiến triển cực kỳ nhanh.
Adrenaline – Thuốc quan trọng nhất trong xử trí phản vệ
Vai trò của Adrenaline
Adrenaline là thuốc đầu tay và quan trọng nhất trong điều trị phản vệ.
Thuốc có tác dụng:
- Co mạch nâng huyết áp
- Giảm phù nề đường thở
- Giãn phế quản
- Hạn chế giải phóng các chất trung gian dị ứng
Việc chậm sử dụng Adrenaline là nguyên nhân làm tăng nguy cơ tử vong ở bệnh nhân phản vệ.
Đường dùng ưu tiên
Tiêm bắp mặt trước ngoài đùi là đường dùng ưu tiên vì:
- Hấp thu nhanh
- An toàn
- Hiệu quả cao
Không nên chờ thiết lập đường truyền mới dùng Adrenaline.
Theo dõi sau tiêm Adrenaline
Sau khi sử dụng Adrenaline, người bệnh cần được:
- Theo dõi mạch
- Theo dõi huyết áp
- Theo dõi nhịp thở
- Theo dõi SpO2
- Theo dõi ý thức
Một số trường hợp có thể tái diễn phản vệ sau nhiều giờ nên không được chủ quan.
Các biện pháp hỗ trợ trong xử trí phản vệ
Ngoài Adrenaline, người bệnh có thể cần các biện pháp hỗ trợ khác tùy mức độ.
Đảm bảo đường thở
- Cho người bệnh nằm đầu thấp
- Thở oxy
- Hút đờm
- Đặt nội khí quản nếu cần
Thiết lập đường truyền
Truyền dịch nhanh giúp cải thiện tụt huyết áp và sốc phản vệ.
Thuốc hỗ trợ
Có thể sử dụng thêm:
- Kháng histamin
- Corticoid
- Thuốc giãn phế quản
Tuy nhiên, các thuốc này không thay thế Adrenaline.
Hướng dẫn phòng ngừa phản vệ tại cơ sở khám chữa bệnh
Phòng ngừa phản vệ là nội dung đặc biệt quan trọng trong hoạt động chuyên môn y tế.
Khai thác tiền sử dị ứng
Trước khi sử dụng thuốc hoặc thực hiện thủ thuật, cần hỏi kỹ:
- Dị ứng thuốc
- Dị ứng thức ăn
- Tiền sử phản vệ
- Tiền sử hen phế quản
- Dị ứng hóa chất
Thông tin phải được ghi rõ trong hồ sơ bệnh án.
Theo dõi người bệnh sau dùng thuốc
Người bệnh cần được theo dõi sát sau:
- Tiêm thuốc
- Truyền dịch
- Tiêm vaccine
- Gây tê
- Thủ thuật
Đặc biệt trong 30 phút đầu sau dùng thuốc.
Chuẩn bị hộp chống sốc phản vệ
Mọi cơ sở khám chữa bệnh phải chuẩn bị đầy đủ:
- Hộp thuốc chống sốc
- Adrenaline
- Dụng cụ cấp cứu
- Oxy
- Phương tiện hồi sức
Hộp chống sốc phải được kiểm tra định kỳ và luôn sẵn sàng sử dụng.
Tập huấn nhân viên y tế
Nhân viên y tế cần được đào tạo định kỳ về:
- Nhận biết phản vệ
- Quy trình cấp cứu
- Kỹ năng tiêm Adrenaline
- Hồi sức tim phổi
Đây là yêu cầu bắt buộc nhằm bảo đảm an toàn người bệnh.
